Direct naar (in deze pagina): Hoofdnavigatie, Zoeken, English, Polski.

Logo SZW – Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid

Huidig dossier: Legionella Direct naar (in de site): Veilig werken Stoffen, straling en besmetting

Legionella: informatie voor werkgevers

naar bovenWat is legionella?

Legionella is een bacterie die zich in lage concentraties in de grond en in het (leiding)water bevindt. In water met een temperatuur tussen 20 en 55 graden, kan de bacterie zich vermenigvuldigen. Er zijn meer soorten legionella. De ene soort is ziekmakender dan de andere.

naar bovenWaar komt legionella voor?

Wanneer doorstroming niet in het hele warmwatersysteem kan plaatsvinden, blijft het water stilstaan. Vooral op deze plekken (dode hoeken), in de slijmlaagjes aan de binnenkant van leidingen en in het bezinksel op de bodem van reservoirs, groeien legionellabacteriën aan. In leidingen en vaten kunnen slib, afzetting en biofilm voorkomen. Dit soort stoffen, maar ook materialen als rubber, leer en bepaalde kunststoffen, bevorderen de aangroei van de legionellabacteriën.

naar bovenWat is het gevaar van legionella?

Als met legionella besmet water wordt verneveld en de kleine waterdruppeltjes (aërosolen) worden ingeademd, kan de legionellabacterie legionellose veroorzaken. Legionellose is een acute infectie van de luchtwegen (Legionella Pneumophilia / veteranenziekte).
Jaarlijks lopen naar schatting honderden, mogelijk duizenden mensen een infectie op. De meeste mensen worden hier niet ziek van. Voor zware rokers, ouderen en mensen die geneesmiddelen gebruiken die hun afweer verstoren (bijvoorbeeld mensen die een transplantatie hebben ondergaan), kan een infectie wel ernstige gevolgen hebben en zelfs tot de dood leiden. Van sommige soorten legionella kunnen ook gezonde mensen ernstig ziek worden.

De ziekte kan niet van de ene mens op de andere worden overgedragen en is niet besmettelijk. Het drinken van besmet water vormt geen risico.

naar bovenWat zijn de verplichtingen voor u als werkgever?

Uit de risicoinventarisatie en -evaluatie (ri&e) moet blijken of, en zo ja wanneer, blootstelling aan legionella kan ontstaan. Als verwacht kan worden dat een werknemer blootgesteld wordt aan legionella dan moet de ri&e aangevuld op een aantal punten (Arbobesluit 4.85).  Voor zover het technisch uitvoerbaar is worden maatregelen genomen om blootstelling te voorkomen, (Arbobesluit 4.87a).

Koeltorens
Een koeltoren zorgt voor afkoeling van een gebouw dan wel een industrieel proces. Sommige koeltorens gebruiken hiervoor lucht (“droge koeltorens”) andere typen gebruiken water (“natte koeltorens”). Natte koeltorens verspreiden kleine waterdruppels in de omgevingslucht, die - bij tekortschietend beheer en onderhoud – legionellabacteriën kunnen bevatten die bij inademing kunnen leiden tot legionellose.

In beleidsregel 4.87a staan voorschriften voor koeltorens voor adequaat onderhoud en beheer om groei en daarmee een uitbraak van legionella te voorkomen. Een belangrijke consequentie van de beleidsregel is dat u een legionella-beheersplan moet opstellen. Hierin staan onder meer:

  • de kenmerken van de installatie(s);
  • de maatregelen die u heeft genomen om de groei en verspreiding van legionella te voorkomen;
  • de wijze waarop onderhoud en veranderingen met betrekking tot de installaties hebben plaatsgevonden.

Ook moet u regelmatig op de aanwezigheid van legionella controleren en deze controles in het beheersplan vermelden.

De gegevens in het beheersplan zijn vooral bij een (dreigende) uitbraak van legionellose van groot belang.

Het beheersplan is onderdeel van het plan van aanpak. Het plan van aanpak hoort bij de verplichte risicoinventarisatie en -evaluatie. In de ri&e is vastgelegd:

  • door welke installaties of werkzaamheden blootstelling aan legionellabacteriën kan optreden;
  • op welke wijze het gevaar op besmetting wordt verkleind of zelfs weggenomen.

Bedrijfsmatig gebruikt water
Voor luchtbehandelingsinstallaties en bedrijfsmatig gebruikt water (zoals spoelwater, koeling, autowasstraten, vernevelingsinstallaties in tuinbouw of plantenkassen, fonteinen en watervallen in gebouwen, brandblusvoorzieningen, oog- en nooddouches en hogedrukreinigers) geldt dat ze moeten voldoen aan de zogenoemde 100 KVE/L norm uit het Arbobesluit Art. 4.87b. Dat betekent dat voor legionellabesmetting een norm wordt gehanteerd van 100 kolonie-vormende eenheden per liter (KVE/l). Als deze norm wordt overschreden, moet u maatregelen nemen. Onder normale omstandigheden wordt in water uit het drinkwaternet de grens van 50-100 KVE/L niet overschreden. Hogere waarden duiden op legionellagroei en kan een signaal zijn voor het ontstaan van een besmettingsbron. De 100 KVE/L norm geldt ook voor installaties aan boord van schepen. In het kader van de ri&e moet u als werkgever beoordelen of de installatie aan de norm 100 KVE/L voldoet en daarmee veilig is. Dan zijn geen aanvullende maatregelen nodig. Als niet voortdurend aan deze norm voldaan kan worden, moet u wel maatregelen nemen.   

U kunt zich bij de beoordeling van risico's en het nemen van maatregelen laten adviseren door uw arbodienst of arbodeskundige. Tevens moet u de ondernemingsraad of personeelsvertegenwoordiging op de hoogte stellen van de uitkomst van de ri&e en de te nemen maatregelen.

De Arbeidsinspectie controleert of bedrijven en instellingen een adequaat arbobeleid voeren. De Arbeidsinspectie ziet er onder meer op toe dat er een risicoinventarisatie en –evaluatie, een plan van aanpak en een legionella-beheersplan is opgesteld.

naar bovenHoe voorkomt u een uitbraak van legionella?

De groeicondities van de bacterie moeten zo veel mogelijk worden verslechterd. Dat kunt u doen door:

  • al in de ontwerpfase van installaties rekening te houden met mogelijke besmetting van water;
  • installaties volgens voorschriften aan te laten aanleggen;
  • het ontstaan van `dode einden' vermijden bij aanleg of verandering van een installatie;
  • het systematisch schoonhouden van een installatie;
  • het periodiek ontsmetten van watervoerende delen;
  • het vermijden van stilstand in water;
  • het vermijden van watertemperaturen tussen 25 en 55 graden Celsius;
  • het beperken van legionellagroei met waterbehandelingstechnieken.

Als algemene stelregel geldt dat het werken met water dat vers en koud is, of verwarmd is geweest tot boven 60 graden Celsius geen risico's oplevert.

naar bovenWaar zijn de risico`s het grootst?

In industriële omgevingen waar water wordt versproeid, verneveld of belucht, ontstaan aërosolen en bestaat kans op besmetting. Dat geldt vooral voor installaties waarin warm water (20 tot 55 graden Celsius) stilstaat of in een gesloten circuit wordt rondgepompt. Hierbij moet u denken aan:

  • koeltorens en andere open ‘natte’ warmtewisselaars;
  • luchtbevochtigers en condensors in airconditioningsystemen;
  • hogedrukreinigers met interne of externe warmwatervoorraad;
  • installaties waarmee verhit metaal met water wordt gekoeld.

Sommige installaties hebben een 'open' karakter. Daarom vormen ze bij gebruik niet alleen een risico voor werknemers, maar ook voor de directe omgeving (denk daarbij aan omwonenden).

naar bovenWat zijn de regels voor koeltorens?

Er zijn ongeveer 12.000 'natte' koeltorens in Nederland (volgens een schatting van Aqua Nederland). Bij deze koeltorens bestaat een risico op legionella. U bent als werkgever van het bedrijf dat een koeltoren in bedrijf neemt of houdt  verantwoordelijk voor de controle op de koeltoren. Ook moet u maatregelen nemen zodat uw werknemers, gasten en bezoekers zo min mogelijk risico lopen.

U moet zorgen dat:

  • het ontstaan en de verspreiding van waternevel zoveel mogelijk wordt beperkt;
  • stilstand van water in leidingen, reservoirs en appendages zoveel mogelijk wordt vermeden;
  • de installatie en het water in de installatie schoon blijven;
  • het water zo behandeld wordt dat legionellabacterieën zich niet of zo min mogelijk kunnen vermeerderen;
  • de installatie goed en veilig werkt.

De maatregelen die u neemt moeten in het legionella-beheersplan omschreven staan.

naar bovenWat is legionellose en veteranenziekte?

Legionellose kent twee ziektebeelden: legionellagriep en veteranenziekte.

Legionellagriep openbaart zich door spierpijn, hoofdpijn, koude rillingen en hoge koorts. Bij legionellagriep doet zich geen longontsteking voor en binnen twee tot vijf dagen treedt spontaan herstel op.

Bij veteranenziekte hoort hoofdpijn, spierpijn, diarree, braken, longontsteking, leverfunctiestoornis en nierfalen. De ziekte is met directe toediening van de juiste antibiotica goed behandelbaar. Toch overlijden jaarlijks in Nederland twintig tot dertig mensen aan de gevolgen van veteranenziekte.

naar bovenWat moet u doen bij besmetting van water?

De aanwezigheid van legionellabacteriën in water kan alleen worden vastgesteld in gekwalificeerde laboratoria.
In Nederland bestaan er nog geen richtlijnen voor de situatie dat in uw installatie(s) legionellabacteriën worden aangetroffen. Aanbevolen wordt om voor zo'n situatie een calamiteitenplan op te stellen. Daarin staat:

  • hoe besmetting van werknemers wordt voorkomen;
  • hoe verspreiding naar de omgeving wordt voorkomen;
  • hoe besmetting van het water ongedaan wordt gemaakt;
  • welke instanties van de besmetting op de hoogte worden gebracht (arbodienst, GGD).

naar bovenMeer informatie

Kijk voor meer vragen en antwoorden bij het ministerie van VROM; dossier Legionella.

Zie ook Legionellavraagbaak.nl voor informatie voor eigenaren van collectieve leidingwaterinstallaties, installateurs, adviseurs, waterleidingbedrijven en gebouwbeheerders.

Het ministerie van VROM heeft een notitie Toezichtstructuur legionellapreventie en een bijbehorend informatieblad Legionellapreventie in watersystemen: regels en toezicht gepubliceerd. Hierin staat welke instantie precies verantwoordelijk is voor het toezicht en controle op verschillende waterinstallaties.

Het stoffencentrum biedt praktische informatie over veilig werken met gevaarlijke stoffen.

Voor algemene vragen aan de rijksoverheid kunt u terecht bij de Postbus 51-Infolijn, telefoon 0800 8051. Of raadpleeg www.rijksoverheid.nl